فاخره بهبهانی: در روزهای جنگ و بحران، شایعه ها مثل ویروس پخش می شوند. سریع تر از خبرهای رسمی و قانع کننده تر از واقعیت. اما چرا ما آدم ها اینقدر راحت شایعه را باور می کنیم؟ چرا حتی وقتی می دانیم امکان دارد خبری دروغ باشد، باز هم آنرا برای دیگران می فرستیم؟
امروزه شبکه های اجتماعی و رسانه های دیجیتال سرعت انتشار اطلاعات را خیلی افزایش داده اند. در فضای آنلاین، اطلاعات می توانند در مدت کوتاهی به هزاران یا میلیونها نفر برسند، حتی قبل از آنکه صحت آنها بررسی شود.
دکتر محمدرضا مقدسی، مدیر و موسس خانه تاب آوری و مترجم کتب تاب آوری در گفتگو با خبرآنلاین می گوید: شایعه در مجموع به اطلاعات یا خبری گفته می شود که به شکل غیررسمی میان افراد منتقل می شود در صورتیکه صحت آن بطور قطعی تأیید نشده است. چنین اطلاعاتی بطور معمول در شرایطی شکل می گیرد که اخبار رسمی کم، مبهم یا نامطمئن باشد و مردم برای پر کردن این خلأ اطلاعاتی به حدس، تفسیر و نقل قول های غیررسمی روی می آورند.
شایعه چه طور شکل می گیرد؟
شایعه بطور معمول در شرایط ابهام، جنگ، بحران، هیجان و اضطراب شکل می گیرد. انسان ها بطور طبیعی تلاش می کنند رویدادهای اطراف خودرا درک و تفسیر کنند. زمانیکه اطلاعات رسمی و دقیق در دسترس نباشد، افراد به شبکه های غیررسمی ارتباطی مانند دوستان، خانواده یا آشنایان مراجعه می کنند. در چنین شرایطی، حدس ها، برداشت های شخصی و تفسیرهای فردی بتدریج شکل می گیرند و می توانند به شایعه تبدیل شوند. ذهن انسان تمایل دارد خلأهای اطلاعاتی را با فرضیات و برداشت های ذهنی پر کند و همین مساله زمینه تشکیل روایت هایی را فراهم می آورد که میان افراد دست به دست می شود. بر طبق این اصل، هرچه موضوع برای مردم مهم تر باشد و با این وجود اطلاعات دقیق درباره ی آن کمتر یا مبهم تر باشد، احتمال تشکیل و گسترش شایعه بیشتر می شود.
نقش تاب آوری در کاهش پذیرش شایعات
در چنین موقعیتی، افرادی که تاب آوری پایین تری دارند بیشتر در معرض باور و انتشار شایعه قرار می گیرند. تاب آوری، توانایی سازگاری با فشار، بحران و عدم قطعیت است. فرد تاب آور می تواند در شرایط مبهم آرام تر فکر کند، اطلاعات را ارزیابی کند و به سرعت تحت تأثیر روایتهای هیجانی قرار نگیرد. جوامعی که سطح تاب آوری روانی و اجتماعی بالاتری دارند، کمتر در دام شایعات می افتند. در این جوامع اعتماد اجتماعی بیشتر و تفکر انتقادی قوی تر است و افراد قبل از انتشار اطلاعات، درباره ی صحت آن فکر می کنند.
چگونه خبر کذب تولید می شود؟
زمانی که اطلاعات از فردی به فرد دیگر منتقل می شود، امکان دارد بخشی از آن ساده سازی شود، قسمتی دیگر تغییر کند و گاهی نیز برخی عناصر آن اغراق آمیز شوند. محققان نشان داده اند که افراد معمولا اطلاعات را به شکلی بازسازی می کنند که با باورها، نگرش ها و انتظارات قبلی آنان هماهنگ باشد. این پروسه با پدیده ای به نام «سوگیری شناختی» ارتباط دارد. برای نمونه افراد تمایل دارند اطلاعاتی را قبول کنند که باورهای قبلی آنان را تأیید می کند. درنتیجه شایعات در جریان انتقال امکان دارد تغییر شکل دهند و با باورهای فرهنگی و اجتماعی گروهی که در آن پخش می شوند سازگارتر شوند. حتی هنگامی که یک خبر یا روایت توسط چندین نفر در یک گروه تکرار می شود، امکان دارد اعتبار بیشتری پیدا کند.
منابع به ظاهر معتبر اما نامعتبر!
افراد اغلب اطلاعاتی را که از دوستان، همکاران یا اعضاء خانواده می شنوند قابل اعتمادتر می دانند، حتی اگر هیچ مدرک معتبری برای آن وجود نداشته باشد. این پروسه که نوعی اعتبار اجتماعی اطلاعات به حساب می آید، می تواند موجب شود شایعات خیلی سریع تر در شبکه های اجتماعی و ارتباطی گسترش پیدا کنند. همین طور افراد امکان دارد برای ایجاد ارتباط با دیگران، جلب توجه یا نشان دادن آگاهی خود از رویدادهای مهم، اخبار را بزرگنمایی و شایعاتی بازگو کنند. گاهی نیز شایعات می توانند ابزاری برای تقویت هویت گروهی باشند. بعنوان مثال، یک گروه امکان دارد با انتشار روایت هایی خاص درباره ی گروههای دیگر، مرزهای هویتی خودرا تقویت کند. در بعضی موارد نیز شایعه به شکل عمدی برای تأثیرگذاری بر دیگران یا تخریب اعتبار افراد یا گروه ها منتشر می شود.
مطالعه علمی در این خصوص به محققان کمک می نماید تا بهتر درک کنند چطور می توان با افزایش آگاهی، شفافیت اطلاعات و تقویت تفکر انتقادی از گسترش شایعات و نتایج منفی آنها جلوگیری کرد.
بطور خلاصه، زمانی که اطلاعات از فردی به فرد دیگر منتقل می شود، امکان دارد قسمتی از آن ساده سازی شود، قسمتی دیگر تغییر کند و گاهی نیز برخی عناصر آن اغراق آمیز شوند. این فرآیند با پدیده ای به نام سوگیری شناختی ارتباط دارد. افراد اغلب اطلاعاتی را که از دوستان، همکاران یا اعضاء خانواده می شنوند قابل اعتمادتر می دانند، حتی اگر هیچ مدرک معتبری برای آن وجود نداشته باشد.
